Bazylika archikatedralna św. Stanisława Kostki

data nadania tytułu bazyliki mniejszej 
20 grudnia 1989 roku 

Archidiecezja Łódzka

Pierwsze wzmianki o osadzie pojawiły się już w 1332 roku. Prawa miejskie Łodź uzyskała od króla Władysława Jagiełły w  roku 1423. Życie religijne skupiało się wokół drewnianego kościółka i parafii Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Kościółek ten stał na obecnym placu Kościelnym i przez wiele lat był jedyną świątynią katolicką w mieście. W roku 1821 władze Królestwa Polskiego podejmują decyzję o podniesieniu Łodzi do rangi „miast fabrycznych” i utworzenia tutaj osady przemysłowej do produkcji wyrobów włókienniczych. Pod koniec XIX wieku Łódź jest dynamicznie rozwijającym się miastem przemysłowym liczącym ponad 200 tys. mieszkańców. Około połowę z nich stanowili katolicy.
W 1898 roku ogłoszono otwarty konkurs architektoniczny o zasięgu międzynarodowym. Zgłoszono 38 projektów z prawie całej Europy. Zwyciężył projekt łódzkiej spółki „Wende i Zarske”. Po naniesieniu poprawek Józefa Dziekońskiego z Warszawy i Sławomira Odrzywolskiego z Krakowa, projekt został zaakceptowany w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych w Petersburgu w 1900 roku. 19 maja 1901 roku poświecono plac budowy i przystąpiono do kopania i murowania fundamentów. Arcybiskup warszawski Wincenty Chościak-Popiel 16 czerwca poświęcił i wmurował kamień węgielny pod nową świątynię (dokument erekcyjny wmurowany został w fundamenty absydy kościoła, w miejscu gdzie znajduje się obecnie kaplica Matki Boskiej Częstochowskiej). Budowanej świątyni nadano wezwanie św. Stanisława Kostki. Nie zabrakło w czasie budowy kościoła trudności związanych z finansami. Piętrzyły się także nieporozumienia z firmami budowlanymi i architektonicznymi. Po przezwyciężeniu wszelkich przeszkód udało się 9 czerwca 1907 roku poświecić i oddać do użytku wiernych kaplicę po północnej stronie prezbiterium. 1 stycznia 1909 roku została powołana do istnienia parafia św. Stanisława Kostki – piąta parafia katolicka w Łodzi. W 1910 roku poza wieżą bryła świątyni była prawie gotowa. Rozpoczęto demontaż rusztowań. W 1911 roku położono sklepienia żelbetowe, przykrywające świątynię. W latach 1911 i 1912 skoncentrowano się na wykańczaniu wnętrza kościoła – położono posadzkę, montowano witraże. W 1912 roku poświęcono ołtarze św. Stanisława Kostki, Matki Boskiej Różańcowej i ołtarz główny Przemienienia Pańskiego ufundowany przez barona Juliusza Heinzla prezesa Komitetu Budowy. We wrześniu tegoż roku poświęcono organy. Nie udało się wybudować wieży, a wyczerpanie funduszy i I wojna światowa spowodowały przerwanie prac nad jej budową.
Po zakończeniu I wojny światowej Papież Benedykt XV bullą Christi Domini 10 grudnia 1920 roku utworzył diecezję łódzka, a kościół św. Stanisława Kostki podniósł do rangi katedry. 15 października 1922 roku katedra została konsekrowana przez biskupa Wincentego Tymienieckiego, dotychczasowego jej proboszcza. Podjął się on również dokończenia budowy wieży i 9 października 1927 roku została ona poświęcona. W 1934 roku umiera pierwszy ordynariusz diecezji łódzkiej – bp Wincenty Tymieniecki. Zostaje wtedy wybudowana krypta pod zakrystią. We wrześniu 1936 roku w gotowej krypcie złożono ciało biskupa W. Tymienieckiego, a później kolejnych biskupów: Włodzimierza Jasińskiego, Michała Klepacza i Józefa Rozwadowskiego.Po wybuchu II wojny światowej do jesieni 1941 roku katedra funkcjonowała normalnie. W 1941 roku władze okupacyjne rozpoczęły politykę prześladowań kościoła rzymskokatolickiego. Katedrę zamknięto, ograbiono i zamieniono na składnicę wojskową. Zniszczeniu uległy witraże, zrabowano największy dzwon katedry – „Zygmunt”, zniszczono również pomnik ks. I. Skorupki stojący przed katedrą.
Po wyzwoleniu spod okupacji niemieckiej przywrócono na nowo katedrę do użytku sakralnego i rozpoczęto szereg napraw oraz remontów – okien, dachu, instalacji elektrycznej, posadzki. Odnowiono ołtarze i meble kościelne. Z ważniejszych wydarzeń z historii powojennej katedry trzeba wymienić tragiczną datę 11 maja 1971 roku. Tego dnia około godz. 18.20 wybuchł pożar, który w ciągu kilku godzin strawił całkowicie dach katedry. Wysoka temperatura spowodowała uszkodzenie sklepień i odpadnięcie tynków na dużej powierzchni. Woda i spadający tynk uszkodziły główny ołtarz i organy, spadł również wielki żyrandol. Ocalały na szczęście mury i wieża świątyni. Po pożarze kościół został zamknięty ze względu na zniszczenia wewnętrzne i zagrożenie ze strony uszkodzonych sklepień. Remont rozpoczęty zaraz po pożarze pozwolił oddać katedrę do użytku wiernych w grudniu 1972 roku, choć prace remontowe na zewnątrz jeszcze trwały. Odbudowę kościoła wykorzystano do poprawienia jego wewnętrznego wyglądu i funkcjonalności, między innymi zmodernizowano ogrzewanie świątyni. Podczas pożaru w maju 1971 roku uległy znacznemu zniszczeniu organy. Ustalając plany odbudowy kościoła, podjęto decyzję o budowie nowych organów. Dzięki staraniom ówczesnego biskupa, ks. Józefa Rozwadowskiego instrument ufundowały Episkopaty Niemiec i Austrii. Zaprojektowania i budowy organów podjęła się firma Eisenbarth z Passau (Niemcy). Ostatecznie firma zbudowała dwa instrumenty dla łódzkiej katedry: wielki, 58-głosowy umiejscowiony na głównym chórze z tyłu kościoła, oraz mały, 10-głosowy zbudowany na bocznym chórze przy prezbiterium. Organy wielkie na głównym chórze oddane zostały do użytku 3 września 1978 roku.
13 czerwca 1987 roku nawiedził katedrę łódzką Ojciec Święty Jan Paweł II odbywając IV pielgrzymkę do Ojczyzny. W 1989 roku udało się odbudować pomnik ks. Harcmistrza Ignacego Skorupki, niegdyś stojący przed katedrą, a zniszczony przez Niemców w czasie wojny. W tym też roku 12 grudnia Papież Jan Paweł II nadał katedrze tytuł Bazyliki Mniejszej. W 1992 roku diecezja łódzka została podniesiona do rangi archidiecezji, świątynia św. Stanisława Kostki stała się bazyliką archikatedralną.